Quantum Nugget #9 — Ο Παρατηρητής και το Φαινόμενο
Όρος της ημέρας
Observer effect
Ελληνικά: Επίδραση της παρατήρησης
Για να παρατηρήσουμε κάτι, πρέπει να αλληλεπιδράσουμε μαζί του.
Ακόμη και στον καθημερινό κόσμο, μια μέτρηση μπορεί να επηρεάσει το αντικείμενό της. Ένα θερμόμετρο ανταλλάσσει θερμότητα με το σώμα του οποίου μετρά τη θερμοκρασία. Ένα πιεσόμετρο ασκεί πίεση στο χέρι.
Συνήθως αυτή η επίδραση είναι μικρή και μπορεί να υπολογιστεί.
Στον κβαντικό κόσμο, η αλληλεπίδραση της μέτρησης μπορεί να αποτελεί ουσιώδες μέρος του φαινομένου.
Ποιος είναι ο παρατηρητής;
Στην Κβαντική Φυσική, «παρατηρητής» δεν σημαίνει αναγκαστικά άνθρωπος.
Δεν είναι ένα βλέμμα που εκπέμπει δύναμη ούτε μια συνείδηση που διατάζει το σωματίδιο να αλλάξει.
Παρατηρητής μπορεί να είναι:
- ένας ανιχνευτής,
- μια φωτογραφική πλάκα,
- μια οθόνη,
- ένα άλλο σωματίδιο,
- ή οποιοδήποτε τμήμα της πειραματικής διάταξης αλληλεπιδρά με το σύστημα και καταγράφει πληροφορία.
Το ηλεκτρόνιο δεν γνωρίζει ότι το παρατηρούμε. Δεν αισθάνεται το βλέμμα μας και δεν αλλάζει συμπεριφορά από αμηχανία. Αντιδρά σε μια πραγματική φυσική αλληλεπίδραση.
Το ερώτημα διαμορφώνει το πείραμα
Στο πείραμα των δύο σχισμών, αν η διάταξη δεν καταγράφει από ποια σχισμή πέρασε το κβαντικό αντικείμενο, μπορούν να εμφανιστούν συμβολές.
Αν τοποθετήσουμε μηχανισμό που καταγράφει τη διαδρομή, η αλληλεπίδραση με αυτόν τον μηχανισμό αλλάζει τις συνθήκες του πειράματος και η συμβολή χάνεται.
Δεν άλλαξε το ηλεκτρόνιο επειδή το κοίταξε ένας νους.
Αλλάξαμε εμείς το φυσικό πείραμα για να πάρουμε διαφορετικό είδος πληροφορίας.
Η επιλογή της ερώτησης καθορίζει ποια διάταξη θα κατασκευάσουμε.
Η διάταξη καθορίζει ποια φυσική αλληλεπίδραση θα συμβεί.
Και η αλληλεπίδραση καθορίζει ποιο φαινόμενο μπορεί να καταγραφεί.
Κράτα αυτό:
Ο παρατηρητής δεν δημιουργεί τον κόσμο με τη σκέψη του.
Συμμετέχει στο πείραμα επιλέγοντας τι θα μετρηθεί και
κατασκευάζοντας τον τρόπο με τον οποίο θα πραγματοποιηθεί
η μέτρηση.
Η Κβαντική Φυσική δεν μας λέει:
«Όπως κοιτάζεις τον κόσμο, έτσι γίνεται ο κόσμος.»
Μας λέει κάτι ακριβέστερο και εξίσου θαυμαστό:
«Ο τρόπος με τον οποίο θέτεις ένα φυσικό ερώτημα καθορίζει ποια απάντηση μπορεί να σου δώσει το πείραμα.»
Στην εικόνα, η ανθρώπινη μορφή συμβολίζει τον ερωτώντα νου. Η φωτεινή σύνδεση συμβολίζει τη φυσική αλληλεπίδραση της μέτρησης — όχι μια δύναμη που εκπέμπει η συνείδηση.
Η Ορφική Γέφυρα
Ο Ορφέας, μέσα στη μυθική και ποιητική μας παράδοση, δεν στέκεται απέναντι στη φύση ως κατακτητής. Ακούει τον ρυθμό της και αναζητά τη θέση του μέσα σε αυτήν.
Δεν ήταν κβαντικός παρατηρητής και η ορφική παράδοση δεν αποτελεί επιστημονική θεωρία.
Μας προσφέρει, όμως, μια στάση απέναντι στη γνώση:
Να πλησιάζουμε το φαινόμενο με προσοχή.
Να γνωρίζουμε ότι κάθε ερώτηση απαιτεί έναν τρόπο προσέγγισης.
Και να θυμόμαστε ότι η πράξη της έρευνας είναι ήδη μια συνάντηση με τον κόσμο.
Δεν δημιουργούμε την πραγματικότητα κοιτάζοντάς την.
Αλλά ο τρόπος με τον οποίο την πλησιάζουμε καθορίζει τι θα μπορέσουμε να μάθουμε γι’ αυτήν.
Η ποιητική γέφυρα
Η Κβαντική Φυσική δεν λέει ότι ο άνθρωπος δημιουργεί την πραγματικότητα κοιτάζοντάς την ούτε ότι η σκέψη του μπορεί να μεταμορφώσει τον κόσμο κατά βούληση.
Μας θυμίζει, όμως, κάτι πολύτιμο: κάθε τρόπος παρατήρησης είναι συγχρόνως και ένας τρόπος ερώτησης.
Δεν αποκαλύπτουν όλες οι ερωτήσεις την ίδια όψη ενός φαινομένου.
Αν κοιτάζουμε μόνο για να μετρήσουμε ένα αποτέλεσμα, μπορεί να μη δούμε τη διαδρομή που οδήγησε σε αυτό.
Αν αναζητούμε μόνο το λάθος ενός παιδιού, μπορεί να μη διακρίνουμε την προσπάθεια, τον φόβο ή τη σκέψη που κρύβεται πίσω του.
Η προσοχή δεν κατασκευάζει αυθαίρετα την αλήθεια.
Καθορίζει, όμως, ποια πλευρά της θα μπορέσουμε να συναντήσουμε.
Γι’ αυτό, πριν βιαστούμε να ερμηνεύσουμε ό,τι βλέπουμε, αξίζει να αναρωτηθούμε:
Ποια ερώτηση κάναμε — και τι ίσως δεν επιτρέψαμε ακόμη να φανεί;
