Quantum Nugget #31 — Συνείδηση
Το Σύμπαν που άνοιξε τα μάτια του
Βλέπεις ένα άστρο.
Το φως του ταξίδεψε ίσως εκατοντάδες ή χιλιάδες χρόνια, διέσχισε το σκοτάδι, εισήλθε στο μάτι σου και μετατράπηκε σε ηλεκτρικά και χημικά σήματα μέσα στον εγκέφαλο.
Και τότε συμβαίνει κάτι συγκλονιστικό:
Δεν υπάρχει μόνο φως.
Υπάρχει η εμπειρία του φωτός.
Υπάρχει κάποιος που γνωρίζει ότι βλέπει.
Αυτό ονομάζουμε συνείδηση.
Τι είναι η συνείδηση;
Η συνείδηση είναι η παρουσία της υποκειμενικής εμπειρίας.
Είναι το ότι υπάρχει κάτι που αισθάνεσαι όταν βλέπεις ένα χρώμα, ακούς μια μελωδία, θυμάσαι ένα πρόσωπο, πονάς, χαίρεσαι ή αναρωτιέσαι ποιος είσαι.
Δεν ταυτίζεται απόλυτα με:
- την εγρήγορση,
- την προσοχή,
- τη νοημοσύνη,
- τη μνήμη,
- την αυτογνωσία.
Οι λειτουργίες αυτές συνεργάζονται με τη συνείδηση, αλλά δεν αποτελούν όλες το ίδιο πράγμα.
Η λέξη συνείδηση προέρχεται από το σύνοιδα: γνωρίζω μαζί — και γνωρίζω μέσα μου.
Η ίδια η λέξη κρύβει επομένως μια σχέση: τον κόσμο που γίνεται γνωστός και το ον που γνωρίζει ότι γνωρίζει.
Τι γνωρίζει η επιστήμη;
Η σύγχρονη νευροεπιστήμη έχει δείξει ότι η συνειδητή εμπειρία συνδέεται στενά με τη λειτουργία του εγκεφάλου.
Μελετώντας τον ύπνο, την αναισθησία, τις εγκεφαλικές βλάβες και τη συνειδητή ή ασυνείδητη αντίληψη, οι επιστήμονες αναζητούν τα νευρωνικά συσχετίσματα της συνείδησης.
Πρόκειται για τις ελάχιστες εγκεφαλικές διεργασίες που συνοδεύουν μια συγκεκριμένη συνειδητή εμπειρία.
Γνωρίζουμε ότι η συνείδηση δεν φαίνεται να κατοικεί σε ένα μοναδικό «σημείο».
Εξαρτάται από τη συντονισμένη λειτουργία πολλών περιοχών και δικτύων του εγκεφάλου.
Δεν γνωρίζουμε ακόμη πλήρως πώς η ηλεκτρική και χημική δραστηριότητα των νευρώνων γεννά την εσωτερική εμπειρία:
πώς ένα μήκος κύματος γίνεται κόκκινο,
πώς μια δόνηση γίνεται μουσική,
πώς μια νευρωνική διεργασία γίνεται λύπη, τρυφερότητα ή δέος.
Οι μεγάλες θεωρίες
Υπάρχουν διαφορετικές επιστημονικές θεωρίες.
Η Θεωρία του Παγκόσμιου Νευρωνικού Χώρου Εργασίας προτείνει ότι μια πληροφορία γίνεται συνειδητή όταν διαδίδεται ευρέως στον εγκέφαλο και καθίσταται διαθέσιμη στη μνήμη, στη γλώσσα και στη λήψη αποφάσεων.
Η Θεωρία της Ολοκληρωμένης Πληροφορίας εξετάζει κατά πόσο ένα σύστημα συνδυάζει την πληροφορία σε ένα ενιαίο, αδιαίρετο σύνολο.
Υπάρχουν και άλλες προσεγγίσεις.
Καμία δεν έχει ακόμη επικρατήσει ως πλήρης και οριστική εξήγηση.
Πρόσφατες άμεσες πειραματικές συγκρίσεις έθεσαν σε δοκιμασία προβλέψεις των κυριότερων θεωριών, χωρίς να αναδείξουν έναν αδιαμφισβήτητο νικητή.
Αυτό δεν είναι αποτυχία της επιστήμης. Είναι η επιστήμη την ώρα που εργάζεται.
Είναι η συνείδηση κβαντική;
Ο εγκέφαλος, όπως κάθε υλικό σώμα, αποτελείται από άτομα και υπακούει τελικά στους νόμους της Κβαντικής Φυσικής.
Από αυτό, όμως, δεν προκύπτει ότι η συνείδηση προκαλείται από κβαντική υπέρθεση, εμπλοκή ή κατάρρευση της κυματοσυνάρτησης.
Έχουν προταθεί μοντέλα που συνδέουν κβαντικά φαινόμενα με τη λειτουργία του εγκεφάλου.
Παραμένουν όμως υποθετικά και δεν έχουν επιβεβαιωθεί ως αναγκαία ή επαρκής εξήγηση της συνείδησης.
Η Κβαντική Φυσική δεν έχει αποδείξει ότι:
- η συνείδηση προκαλεί την κατάρρευση της κυματοσυνάρτησης,
- η σκέψη δημιουργεί κατά βούληση την εξωτερική πραγματικότητα,
- ο νους υπάρχει ανεξάρτητα από τον εγκέφαλο μέσα σε ένα κβαντικό πεδίο,
- η συνείδηση επιβιώνει μετά τον θάνατο.
Αυτά είναι φιλοσοφικά ή μεταφυσικά ερωτήματα — όχι επιβεβαιωμένα επιστημονικά συμπεράσματα.
Το αίνιγμα παραμένει
Η επιστήμη μπορεί να καταγράψει ποιοι νευρώνες ενεργοποιούνται όταν βλέπεις το γαλάζιο.
Δεν μπορεί ακόμη να παρατηρήσει το ίδιο το γαλάζιο όπως υπάρχει μέσα σου.
Μπορεί να μετρήσει τον ρυθμό της καρδιάς σου όταν συγκινείσαι.
Δεν μπορεί να αισθανθεί τη συγκίνησή σου.
Ανάμεσα στην αντικειμενική μέτρηση και στην υποκειμενική εμπειρία παραμένει ένα άνοιγμα — ίσως το βαθύτερο που καλείται να διασχίσει η ανθρώπινη γνώση.
Η τελευταία γέφυρα
Από το πρώτο quantum μέχρι τη συνείδηση, το ταξίδι μας δεν κατέληξε σε μια τελική απάντηση.
Κατέληξε σε μια μεγαλύτερη απορία.
Ίσως αυτό να είναι το πολυτιμότερο επίτευγμα της γνώσης: όχι να εξαφανίζει το μυστήριο, αλλά να μας μαθαίνει να διακρίνουμε το μυστήριο από την πλάνη.
Η συνείδηση δεν είναι ακόμη η απάντηση του
Σύμπαντος.
Είναι το σημείο όπου το Σύμπαν έγινε ερώτηση.
Κάποτε η ύλη άνοιξε τα μάτια της,
κοίταξε τα άστρα
και απόρησε για την ίδια της την ύπαρξη.
Εκεί αρχίσαμε εμείς.
Σημείωση για την εικόνα
Το μάτι, το νευρωνικό δίκτυο και ο έναστρος κόσμος συμβολίζουν τη συνάντηση της αντίληψης, του εγκεφάλου και του κοσμικού μυστηρίου.
Η εικόνα είναι ποιητική σύνθεση· δεν υποστηρίζει ότι ο εγκέφαλος περιέχει κυριολεκτικά ένα Σύμπαν ή ότι η συνείδηση έχει αποδειχθεί πως αποτελεί κβαντικό φαινόμενο.
Επιστημονική αναφορά: Η έρευνα της συνείδησης εξετάζει τις εγκεφαλικές διεργασίες που συνοδεύουν τη συνειδητή εμπειρία, χωρίς να έχει ακόμη καταλήξει σε ενιαία και οριστική θεωρία. Μεγάλης κλίμακας πειραματική σύγκριση της Θεωρίας του Παγκόσμιου Νευρωνικού Χώρου Εργασίας και της Θεωρίας της Ολοκληρωμένης Πληροφορίας αμφισβήτησε επιμέρους προβλέψεις και των δύο. Οι προτάσεις που αποδίδουν τη συνείδηση σε ειδικούς κβαντικούς μηχανισμούς παραμένουν υποθετικές. Nature — Adversarial Testing of Theories of Consciousness · NIH — The Neural Correlates of Consciousness and Attention · Stanford Encyclopedia of Philosophy — Quantum Approaches to Consciousness
