Επεισόδιο 5 — Οι Δύο Κατάδικοι
Η Μυθολογία δεν είναι Παραμύθια
Κύκλος 1 · Ιώ — το κορίτσι που έγινε χάρτης
Επεισόδιο 5
Οι Δύο
Κατάδικοι
Στην άκρη του κόσμου, οι δύο τιμωρημένοι του Διός κοιτάχτηκαν.
Ο ένας δεν μπορούσε να φύγει. Η άλλη δεν μπορούσε να σταματήσει.
Στον τοίχο του κόσμου
Ο δεσμώτης Τιτάνας
Πρέπει να τον γνωρίσεις πριν φτάσει εκείνη. Ψηλά στον τοίχο του Καυκάσου, εκεί που τελειώνουν οι δρόμοι και αρχίζει ο πάγος, κρέμεται καρφωμένος ένας Τιτάνας. Προμηθεύς: «αυτός που σκέφτεται πριν» — έτσι διάβαζαν οι αρχαίοι το όνομά του, σε αντίθεση με τον αδελφό του τον Επιμηθέα, «αυτόν που καταλαβαίνει αφού».1
Σκέφτηκε πριν, λοιπόν — και αυτό ήταν το έγκλημά του: λυπήθηκε το πιο αδύναμο πλάσμα της δημιουργίας, τον άνθρωπο, και του έδωσε το κλεμμένο πυρ και μαζί όλες τις τέχνες που κουβαλάει η φλόγα — τα γράμματα, τους αριθμούς, τη μαντική, τη γιατρική.2 Ο Δίας τον πλήρωσε με καρφιά και με έναν αετό που κατεβαίνει κάθε μέρα να του τρώει το συκώτι· και το συκώτι, αθάνατο, ξαναγίνεται τη νύχτα, για να ξαναϋπάρχει τροφή το πρωί.
Ρολόι από πόνο,
κουρδισμένο για αιώνες.
Η αναγνώριση
Δύο πληγές κοιτάζονται
Και τότε, μια μέρα σαν όλες τις άλλες αιώνιες μέρες του, άκουσε από κάτω βήματα που δεν ήταν βήματα — ήταν οπλές. Μια δαμάλα λευκή, πετσί και κόκαλο από τους μήνες του δρόμου, με μάτια ανθρώπινα γεμάτα σκόνη και θάλασσες, στάθηκε στη ρίζα του βράχου του και σήκωσε το κεφάλι.
Δύο καταδικασμένοι από το ίδιο χέρι, στο ίδιο ξέφωτο της ερημιάς: αυτός καρφωμένος στην απόλυτη ακινησία, εκείνη μαστιγωμένη στην απόλυτη κίνηση. Ο Αισχύλος — που έχτισε πάνω σε αυτή τη συνάντηση ολόκληρη τραγωδία — τούς δίνει την πιο σπαρακτική αναγνώριση του αρχαίου θεάτρου: εκείνη τον ρωτά ποιος είναι, κι εκείνος την προσφωνεί με το όνομά της πριν προλάβει να συστηθεί.3
Ο μισός κόσμος τούς χώριζε —
και γνωρίζονταν ήδη,
όπως γνωρίζονται μεταξύ τους οι πληγές.
Η μόνη της παράκληση
Δώσε μου έναν χάρτη
Η Ιώ, μέσα στην τραγωδία, εκλιπαρεί για ένα μόνο πράγμα — όχι λύτρωση, όχι δικαίωση: πληροφορία. Πες μου πού πάω. Πες μου πότε τελειώνει. Και αν δεν τελειώνει, πες μου το κι αυτό. Είναι ίσως η πιο ανθρώπινη στιγμή όλης της σειράς μας: το πλάσμα που τα έχασε όλα ζητά μόνο έναν χάρτη.
Και ο Προμηθεύς, που το μοναδικό πράγμα που δεν μπόρεσαν να του καρφώσουν είναι η γνώση του μέλλοντος, της τον δίνει — σταθμό-σταθμό, λαό-λαό, θάλασσα-θάλασσα: τις Αμαζόνες, τους Σκύθες, τα στενά, τις γαίες του νότου, ώσπου η φωνή του φτάνει στο Δέλτα ενός μεγάλου ποταμού.4
Στο Δέλτα
Το ήρεμο άγγιγμα
Εκεί, λέει, τελειώνει ο δρόμος. Εκεί ο Δίας θα σε αγγίξει — θα σε αγγίξει μόνο, με χέρι ήρεμο πια — και από το άγγιγμα αυτό θα γεννηθεί γιος: Έπαφος, «ο εξ επαφής», μελαψός βασιλιάς μιας μαύρης εύφορης γης.5
Η ανθρώπινη μορφή σου θα γυρίσει. Το όνομά σου θα γίνει προσευχή.
Το μεγάλο μυστικό
Δεκατρείς γενιές
Και μετά ο δεσμώτης είπε το μεγάλο μυστικό — αυτό που κρατούσε αιώνες σαν το τελευταίο του νόμισμα. Έσκυψε όσο του επέτρεπαν τα δεσμά και το εμπιστεύθηκε στο κυνηγημένο πλάσμα: από το δικό σου αίμα, κόρη του Ινάχου, δεκατρείς γενιές μετά από σένα, θα γεννηθεί εκείνος που θα σπάσει αυτά τα καρφιά. Ο λυτρωτής μου θα είναι απόγονός σου.6
Ζύγισε τη στιγμή: ο ευεργέτης της ανθρωπότητας μαθαίνει ότι θα τον σώσει ένας άνθρωπος — και όχι όποιος κι όποιος: το δισέγγονο του δισέγγονου της δαμάλας που στέκει μπροστά του. Το τρέξιμό της, που έμοιαζε τιμωρία χωρίς νόημα, ήταν τελικά διαδρομή παράδοσης: κουβαλούσε, χωρίς να το ξέρει, τον Ηρακλή.
Ο οίστρος δεν σέβεται ούτε τις ιερές στιγμές — ίσως μάλιστα αυτές να μυρίζεται καλύτερα. Το κεντρί άναψε ξανά, η δαμάλα τινάχτηκε, και ο Προμηθεύς την είδε να χάνεται προς τον νότο, μικρή λευκή κουκκίδα στην απεραντοσύνη, κουβαλώντας μέσα της τον χάρτη του, την ελπίδα του και τον λυτρωτή του.
Δεκατρείς γενιές αργότερα, ένας άντρας με λεοντή θα ανέβαινε αυτόν τον ίδιο βράχο, θα τόξευε έναν αετό, και θα έσπαζε τα καρφιά. Αλλά αυτό, όπως λέει και ο δικός μας κανόνας, είναι άλλη ιστορία — που δεν θα υπήρχε χωρίς αυτήν εδώ.
Η γλώσσα θυμάται
Λέξεις που ταξιδεύουν
Προμηθεύς → Promethean
Όταν ο Άγγλος θέλει να πει «τολμηρά δημιουργικός, ριζοσπαστικά πρωτοπόρος», λέει promethean. Η Μαίρη Σέλλεϋ υποτίτλισε τον Φρανκενστάιν της The Modern Prometheus.
Το όνομα του δεσμώτη έγινε, σε όλες τις γλώσσες της Ευρώπης, επίθετο για όσους κλέβουν φωτιά από τους θεούς — με ό,τι αυτό κοστίζει. [Α΄]
Promethium
Το 1945, όταν οι φυσικοί απομόνωσαν το στοιχείο 61 του περιοδικού πίνακα — ραδιενεργό, γεννημένο στους πυρηνικούς αντιδραστήρες — το βάφτισαν προμήθειο (promethium): «γιατί κλέψαμε ξανά τη φωτιά των θεών», εξήγησαν οι ίδιοι.
Ο Τιτάνας του Καυκάσου κατοικεί σήμερα στον περιοδικό πίνακα, ανάμεσα στο νεοδύμιο και το σαμάριο. [Α΄]
Η ιστορία συνεχίζεται…
Ο χάρτης της Ιούς οδηγεί πια προς το Δέλτα του Νείλου.
Επιστροφή στην αρχή ↑