Η Μυθολογία δεν είναι Παραμύθια — Επεισόδιο 9 — Ίσις: Το στέμμα που ήταν κατάρα
Η Μυθολογία δεν είναι Παραμύθια
Σεζόν 1: «Ιώ — το κορίτσι που έγινε χάρτης» · Η κορύφωση
ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ 9ΙΣΙΣ: ΤΟ ΣΤΕΜΜΑ ΠΟΥ ΗΤΑΝ ΚΑΤΑΡΑ
Οι θνητοί, όταν θέλουν να ευχαριστήσουν, στήνουν άγαλμα. Η Αίγυπτος έστησε θρησκεία.
Άρχισε την αφήγηση ↓Η Καθιέρωση
Υπάρχουν άνθρωποι που τους κοιτάζεις και καταλαβαίνεις ότι έχουν περάσει από φωτιά — όχι επειδή το λένε, αλλά επειδή δεν χρειάζεται πια να πουν τίποτα. Τέτοια γύρισε η Ιώ από τη Βύβλο: μια γυναίκα που είχε υπάρξει ιέρεια, εξόριστη, ζώο, κολυμβήτρια δύο ηπείρων, συνομιλήτρια Τιτάνων, βασίλισσα και μάνα που αναζητά — όλα σε μία ζωή. Η Αίγυπτος την κοίταξε. Και η Αίγυπτος, που ζύγιζε τους ανθρώπους της με ζυγαριά στην οποία η καρδιά έπρεπε να είναι ελαφρύτερη από φτερό, αναγνώρισε αυτό που έβλεπε.1
Ο Απολλόδωρος — ο στεγνός, ο μετρημένος, αυτός που δεν χαρίζει λέξη — καταγράφει τι έγινε μετά σε μία φράση που είναι το κλειδί ολόκληρης της σεζόν μας. Η Ιώ, γράφει, ίδρυσε άγαλμα της Δήμητρος· «ἣν ἐκάλεσαν Ἶσιν Αἰγύπτιοι» — την οποία οι Αιγύπτιοι ονόμασαν Ίσιδα· «καὶ τὴν Ἰὼ Ἶσιν ὁμοίως προσηγόρευσαν» — και την Ιώ, το ίδιο: Ίσιδα την προσφώνησαν.2 Διάβασέ το ξανά, αργά, γιατί δεν το λέει η σειρά μας — το λέει ο αρχαίος γενεαλόγος με το χέρι στο μάρμαρο: η γυναίκα και η θεά πήραν, στα χείλη της Αιγύπτου, το ίδιο όνομα. Η ιδρύτρια χάθηκε μέσα στην ιδρυμένη. Το κορίτσι από το Άργος δεν απέκτησε ναό· έγινε το πρόσωπο του ναού.
Ο Μάρτυρας
Και εδώ έρχεται ο δεύτερος μάρτυράς μας — ο πατέρας της Ιστορίας αυτοπροσώπως, με τα σανδάλια του σκονισμένα από την ίδια την Αίγυπτο. Ο Ηρόδοτος περπάτησε τους ναούς, ρώτησε τους ιερείς, κοίταξε τα αγάλματα με τα μάτια του — και σημείωσε, με τη δημοσιογραφική ακρίβεια που τον έκανε αθάνατο: «τὸ γὰρ τῆς Ἴσιος ἄγαλμα ἐὸν γυναικήιον βούκερών ἐστι, κατά περ Ἕλληνες τὴν Ἰοῦν γράφουσι» — το άγαλμα της Ίσιδος είναι γυναίκα με κέρατα βοός, ακριβώς όπως οι Έλληνες ζωγραφίζουν την Ιώ.3 Πρόσεξε τη μαεστρία της ζυγαριάς μας εδώ: ο Ηρόδοτος δεν αποφαίνεται «είναι το ίδιο πρόσωπο» — καταθέτει κάτι ισχυρότερο, γιατί είναι αυτοψία: ότι οι δύο λαοί, χωριστά, ζωγράφιζαν την ίδια εικόνα. Δύο καθρέφτες γυρισμένοι ο ένας στον άλλον, στις δύο άκρες της ίδιας θάλασσας.
Το Στέμμα
Και το τρίτο τεκμήριο δεν είναι κείμενο — είναι το τοπίο ολόκληρης της χώρας. Ο ίδιος ο Ηρόδοτος καταγράφει, στο ίδιο ακριβώς χωρίο, τον μοναδικό νόμο συμπόνιας που διέτρεχε όλη την Αίγυπτο: από όλα τα ζώα, τις θηλυκές βους απαγορευόταν να τις θυσιάσει ή να τις αγγίξει άνθρωπος — «ιερές της Ίσιδος» ήταν, οι πιο σεβαστές ζωές της χώρας, και οι Αιγύπτιοι ασπάζονταν όποιον αντάμωναν με βου.4 Στάσου σε αυτό, γιατί εδώ κλείνει το τόξο που άνοιξε στη Λέρνη: το σώμα που της φόρεσαν για ταπείνωση — το σώμα από το οποίο ούρλιαζε να απαλλαγεί σε τρεις ηπείρους — έγινε το μόνο σώμα που ολόκληρη η Αίγυπτος ορκίστηκε να μην πληγώσει ποτέ. Ό,τι ήταν η κατάρα της, ανέβηκε στο κεφάλι της στέμμα: κοίτα οποιαδήποτε εικόνα της Ίσιδος — ανάμεσα στα κέρατα της βοός, ο δίσκος της πανσελήνου. Η αντανάκλαση που είδε στο νερό, γυρίζοντας από τη Βύβλο, την περίμενε.
Το Τελευταίο Φως
Πόσο κράτησε αυτή η ευγνωμοσύνη; Εδώ η ιστορία — η κανονική, η χρονολογημένη — παραλαμβάνει από τον μύθο και τον ντροπιάζει σε μεγαλοσύνη. Η λατρεία της Ίσιδος δεν έμεινε στην Αίγυπτο: ταξίδεψε με τα καράβια σε κάθε λιμάνι της Μεσογείου — ναός της στη Δήλο, ναός της στην Πομπηία, ναοί της ώς τον Δούναβη και τη Βρετανία των λεγεώνων. Και όταν πια ολόκληρος ο αρχαίος κόσμος είχε σβήσει, στο νησάκι Φιλαί του Άνω Νείλου — απέναντι ακριβώς από τη Συήνη του Ερατοσθένη μας — ο ναός της συνέχιζε να ανάβει λύχνους. Έκλεισε τον 6ο αιώνα μετά Χριστόν, επί Ιουστινιανού: το τελευταίο φως της αρχαίας θρησκείας ολόκληρου του κόσμου έσβησε σε ναό δικό της.5 Από τον Ίναχο ώς τον Ιουστινιανό: καμία μορφή της ανθρώπινης μνήμης δεν προσευχήθηκε τόσα χρόνια συνεχόμενα σε ένα όνομα.
Το κορίτσι που το έδιωξε ο πατέρας του με χρησμό, που το όρκισε άθελά του «άτιμο και πλανώμενο ώς τις άκρες της γης» — έγινε το πιο τιμημένο και το πιο εδραιωμένο πρόσωπο της Μεσογείου. Η Ήρα κέρδισε όλες τις μάχες. Την ιστορία την κέρδισε η Ιώ.
Της απομένει ένα τελευταίο δώρο να δώσει — το μεγαλύτερο. Γιατί μια θεά είναι για πάντα· αλλά μια γιαγιά... μια γιαγιά είναι παντού. Στο επόμενο επεισόδιο, τα εγγόνια της ανοίγουν τον χάρτη.
Λέξεις που ταξιδεύουν
Η τολμηρή ανάγνωση του αρχείου μας, στη θέση της τιμής επιτέλους: ότι μέσα στο όνομα της θεάς ηχεί, με το χαμένο δίγαμμα εμπρός, το ίδιο το όνομα της Αργείας. Δίπλα της, τίμια, η άλλη στήλη: το αιγυπτιακό όνομα της θεάς ήταν Aset/Iset, «ο θρόνος». Οι δύο στήλες κοιτάζονται — και ανάμεσά τους, αδιάψευστα Α΄, στέκουν ο Απολλόδωρος που λέει ότι την Ιώ την είπαν Ίσιδα και ο Ηρόδοτος που είδε την ίδια εικόνα στους δύο λαούς. Το δίγαμμα προτείνει· οι μάρτυρες καταθέτουν· ο αναγνώστης κρίνει. [Γ΄ η ετυμολογία, δηλωμένη με το κεφάλι ψηλά · Α΄ οι δύο μαρτυρίες]
Και το όνομα της ίδιας της γραφής που έγραψε «Ίσις» στους τοίχους επί τέσσερις χιλιετίες είναι ελληνικό: ἱερός + γλύφω, «τα ιερά σκαλίσματα» — έτσι βάφτισαν οι Έλληνες επισκέπτες τα σημεία των ναών, και έτσι τα λέει σήμερα κάθε γλώσσα του κόσμου: hieroglyph, hiéroglyphe, Hieroglyphe. Η Αίγυπτος έγραφε· η Ελλάδα ονομάτισε το γράψιμο. [Α΄]
