ΔΙΑΣΚΕΔΑΣΕ · ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ 1

Τα παιχνίδια που δεν γέρασαν

Αστράγαλοι

Το ζάρι των θεών και των παιδιών

Ο Έρως και ο Γανυμήδης παίζουν αστραγάλους με χρυσά κόκαλα, και ο Έρως, ο μικρός θεός, κλέβει. Κερδίζει, γελά και κρύβει τα κέρδη στον κόρφο του· ο Γανυμήδης μένει με άδεια χέρια και στενοχωρημένος. Αυτή η σκηνή δεν είναι από παιδικό παραμύθι· είναι από ένα επικό ποίημα, και δείχνει πόσο συνηθισμένο ήταν το παιχνίδι: ακόμα και οι θεοί τσακώνονται στα ζάρια.

Πώς παίζεται

Ο αστράγαλος είναι το κόκαλο του αστραγάλου προβάτου ή κατσικιού. Έχει τέσσερις πλευρές που μπορούν να πέσουν προς τα πάνω, και κάθε πλευρά είχε δική της αξία και δικό της όνομα. Το κόκαλο έπεφτε σαν ζάρι. Τα παιχνίδια ήταν πολλά: ρίχνεις και μετράς τους πόντους, μαντεύεις αν ο αριθμός των κοκάλων στη γροθιά του άλλου είναι μονός ή ζυγός, ή ρίχνεις πέντε μαζί, πετάς τα κόκαλα στον αέρα και προσπαθείς να τα πιάσεις στη ράχη του χεριού.*1

Το όνομα

Η λέξη ἀστράγαλος σημαίνει και το κόκαλο του αστραγάλου του ανθρώπου και το κόκαλο-ζάρι. Η ετυμολογία της είναι αβέβαιη· οι αρχαίοι έδιναν δική τους εξήγηση, αλλά οι σύγχρονοι γλωσσολόγοι δεν είναι σίγουροι. Το παιχνίδι λεγόταν ἀστραγαλίζειν ή, όταν έπαιζαν μονά-ζυγά, ἀρτιάζειν («παίζω στα ζυγά»).*2

Οι μαρτυρίες

Ο Πλάτων, στον «Λύση», βάζει παιδιά να παίζουν αστραγάλους στο προαύλιο της παλαίστρας, στη γιορτή των Ερμαίων, με τα κόκαλά τους σε ένα καλαθάκι.*3 Ο Απολλώνιος ο Ρόδιος στα «Αργοναυτικά» τούς δίνει στον Έρωτα και στον Γανυμήδη.*4 Και, στον τάφο πολλών παιδιών, οι αρχαιολόγοι βρήκαν αστραγάλους, ίσως ως δώρα για τον άλλο κόσμο.*5 Στα αγγεία υπάρχουν εικόνες παιδιών και γυναικών που παίζουν με αστραγάλους, αν και πολλές ερμηνείες των εικόνων συζητούνται.

Και σήμερα;

ΟΜΟΙΟΤΗΤΑ, ΜΕ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗ ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΗ ΜΑΡΤΥΡΙΑ: Στην Ελλάδα, τα κόκαλα αυτά λέγονται λαϊκά «κότσια», και η λαογραφία έχει καταγράψει παιχνίδια με πέντε κότσια, που μοιάζουν πολύ με τα αρχαία. Στον κόσμο παίζονται παρόμοια παιχνίδια (τα αγγλικά knucklebones και jacks). Η ομοιότητα είναι ισχυρή· η αδιάκοπη συνέχεια από την αρχαιότητα δεν αποδεικνύεται και δεν θα τη δηλώσουμε.*6

Παίξε όπως οι αρχαίοι

Σύγχρονη προσαρμογή για να παίξουμε σήμερα.

ΟΝΟΜΑ: ἀστράγαλοι (ἀστραγαλίζειν, ἀρτιάζειν) · σήμερα: κότσια, πεντόβολα

ΥΛΙΚΑ: 5 αστράγαλοι (καθαρά, βρασμένα κόκαλα προβάτου, αν τα βρείτε) ή 5 μικρές λείες πέτρες, μια επίπεδη επιφάνεια, ένα καλαθάκι.

ΠΑΙΚΤΕΣ: 1–4

ΗΛΙΚΙΑ: 6 και πάνω (με πέτρες). Τα αληθινά κόκαλα μόνο με ενήλικα.

Πώς παίζεται (σύγχρονη προσαρμογή)

1. Ρίξε και τα πέντε στο έδαφος.

2. Διάλεξε ένα, πέτα το ψηλά, και προτού το πιάσεις, πάρε με το ίδιο χέρι ένα από τα άλλα.

3. Συνέχισε ώσπου να μαζέψεις όλα. Στον δεύτερο γύρο μαζεύεις δύο μαζί, στον τρίτο τρία, κ.ο.κ.

4. Αν χάσεις, παίζει ο επόμενος. Δεύτερο παιχνίδι: «μονά-ζυγά». Κρύψε μερικά κόκαλα στη γροθιά σου και ο άλλος μαντεύει αν είναι μονός ή ζυγός αριθμός.

ΚΑΝΟΝΑΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ: Αν παίζετε με αληθινά κόκαλα, πλύντε τα χέρια μετά. Κάτω των 3 ετών: όχι.

Ένα παιδί παίζει κότσια δίπλα στη γιαγιά του. Επόμενο: το στεφάνι που τρέχει.

Το σπεσιάλ του μαγαζιού

Λέξεις που ταξιδεύουν

ΑΣΤΡΑΓΑΛΟΣ → ASTRAGAL: Στην αρχιτεκτονική, astragal λέγεται το λεπτό, στρογγυλό ανάγλυφο πλαίσιο (πλαστικό «δαχτυλίδι») σε κίονες, και η λέξη είναι αυτούσια η ελληνική. Στην ανατομία, ο talus (λατινικά) είναι το ίδιο κόκαλο. [Α΄ — λεξικογραφικά]

ΚΥΒΟΣ → CUBE: Το κύβος σήμαινε στην αρχή το ζάρι, από το σχήμα του. Έτσι πέρασε στη γεωμετρία (cube, κύβος). [Α΄ — λεξικογραφικά]

Πηγές και χωρία του συνοδευτικού κειμένου

*1 Τα είδη του παιχνιδιού: Πολυδεύκης, Ονομαστικόν 9.94–129 (ιδίως για τους αστραγάλους, τα μονά-ζυγά και τα πεντάλιθα). [Β΄ — μεταγενέστερη πηγή, 2ος αι. μ.Χ.]

*2 Η λέξη και η ετυμολογία της: λεξικά (Chantraine, Beekes). Το ἀρτιάζειν: Πλάτων, Λύσις 206e. [Α΄ για τη χρήση· Β΄ για την ετυμολογία, που είναι αβέβαιη]

*3 Πλάτων, Λύσις 206e–207a. [Α΄]

*4 Ο Έρως και ο Γανυμήδης: Απολλώνιος ο Ρόδιος, Αργοναυτικά 3.114–128. [Α΄]

*5 Αστράγαλοι σε παιδικούς τάφους: αρχαιολογικά ευρήματα (π.χ. στον Κεραμεικό της Αθήνας). [Α΄ για το εύρημα· Β΄ για την ερμηνεία, δώρο στον νεκρό]

*6 Τα «κότσια» και τα νεοελληνικά παιχνίδια με πέντε κόκαλα: λαογραφικές καταγραφές (π.χ. Ν. Γ. Πολίτης, Λαογραφικά Σύμμεικτα· καταγραφές του Ελληνικού Λαογραφικού Αρχείου). Οι ακριβείς παραπομπές να επαληθευτούν. [Β΄ — λαογραφικές καταγραφές]