Η Μυθολογία δεν είναι Παραμύθια · Κύκλος 1 · Επεισόδιο 2 — Η Μεταμόρφωση
Η Μυθολογία δεν είναι Παραμύθια
Κύκλος 1 · «Ιώ — Το κορίτσι που έγινε χάρτης»
Επεισόδιο 2Η Μεταμόρφωση
Υπάρχουν χρησμοί που δεν απαντούν στην ερώτησή σου.
Την αλλάζουν.
Σκηνή 1
Ο Χρησμός
Οι απεσταλμένοι του Ινάχου γύρισαν από τους Δελφούς και τη Δωδώνη με τα χέρια γεμάτα λόγια και άδεια από νόημα. Χρησμοί στριφογυριστοί, θολοί, «ποικίλοι» — λέξεις που άλλαζαν σχήμα όσο τις κοίταζες, σαν σύννεφα.
Ο γέρος ποταμός τούς ξανάστελνε και ξαναρωτούσε. Και τα όνειρα της κόρης του, κάθε νύχτα, όλο και πιο επίμονα: φωνές απαλές μέσα στο σκοτάδι της κάμαράς της, που την καλούσαν να βγει στα λιβάδια της Λέρνης, εκεί που το χορτάρι είναι παχύ και τα κοπάδια του πατέρα της βόσκουν ώς το νερό.1
Ώσπου ήρθε ο χρησμός που δεν είχε πια τίποτα το θολό.
Ήταν διαυγής σαν λεπίδα: ο Ίναχος να διώξει την Ιώ. Από το σπίτι, από την πόλη, από τη χώρα. Να την αφήσει άτιμη κι ελεύθερη να πλανηθεί ώς τις άκρες της γης. Εἰ δὲ μή — ο κεραυνός του Διός θα εξαφάνιζε ολόκληρο το γένος του.2
Σκέψου τον πατέρα-ποταμό εκείνη τη νύχτα. Αυτός που τα νερά του πότιζαν όλο τον κάμπο, που το όνομά του ήταν το πρώτο όνομα του τόπου, δεν μπορούσε να προστατέψει το ίδιο του το παιδί — και όχι από κάποιον εχθρό: από τον ίδιο τον ουρανό.
«ἄκουσαν ἄκων» — χωρίς να το θέλει εκείνος, χωρίς να το θέλω εγώ, με έδιωξε.3
Το δίδυμο αυτό των λέξεων είναι ίσως η πιο σύντομη τραγωδία που γράφτηκε ποτέ.
Σκηνή 2
Η Μεταμόρφωση
Και μόλις η κόρη πέρασε το κατώφλι, ο κόσμος της άλλαξε — κυριολεκτικά. Η μορφή της θόλωσε και ξαναγράφτηκε: το μέτωπό της βάρυνε από κέρατα, τα δάχτυλα ενώθηκαν σε οπλές, και εκεί που στεκόταν ένα κορίτσι του Άργους, στεκόταν τώρα μια δαμάλα λευκή σαν το φεγγάρι — με τα ίδια, ολόιδια μάτια.
Γιατί αυτό είναι το ανατριχιαστικό στη μεταμόρφωση, και οι αγγειογράφοι το ήξεραν όταν ζωγράφιζαν την Ιώ: ό,τι κι αν αλλάξει το σώμα, το βλέμμα μένει. Μέσα από τα μάτια της αγελάδας κοιτάζει ένας άνθρωπος.4
Η μία παράδοση
Ποιος την άλλαξε; Εδώ οι αρχαίοι μας — τίμιοι όπως πάντα στο τραπέζι μας — δεν λένε όλοι το ίδιο. Στη μία παράδοση, το χέρι είναι της Ήρας: η θεά που τα βλέπει όλα από το Ηραίον της είχε καταλάβει προ πολλού τι σήμαιναν τα όνειρα και οι χρησμοί, και τιμώρησε αυτό που δεν μπορούσε να εμποδίσει.
Η άλλη παράδοση
Στην άλλη, το χέρι είναι του ίδιου του Διός: όταν η Ήρα κόντεψε να τους αιφνιδιάσει, εκείνος, μέσα στον πανικό της στιγμής, έκανε την κοπέλα δαμάλα για να την κρύψει — και μετά ορκίστηκε στη γυναίκα του πως δεν ξέρει τίποτα γι’ αυτό το ζώο.5
Ψέμα θεϊκό, χονδροειδές, σχεδόν κωμικό —
αν δεν το πλήρωνε μια αθώα.
Σκηνή 3
Το Δώρο της Ήρας
Γιατί η Ήρα, βασίλισσα και σύζυγος, έκανε τότε την πιο ψυχρή κίνηση που καταγράφει η μυθολογία μας. Δεν ξέσπασε. Δεν κατηγόρησε. Χαμογέλασε — και ζήτησε ένα δωράκι:
«Χάρισέ μου τη δαμάλα».
Τι να πει ο Δίας; Να αρνηθεί μια αγελάδα στη γυναίκα του, εκείνος που μόλις ορκίστηκε πως η αγελάδα δεν είναι τίποτα; Την έδωσε.
Το τέλειο έγκλημα: η Ήρα πήρε την αντίζηλο δώρο, νόμιμα, με ευχαριστώ.6
Σκηνή 4
Ο Πανόπτης
Και τότε φώναξε τον φύλακά της. Έρχεται από τη γη του Άργους, συγγενής μακρινός της ίδιας της Ιούς — γίγαντας που το σώμα του, από τον σβέρκο ώς τις φτέρνες, είναι σπαρμένο μάτια.
Εκατό μάτια που δεν κοιμούνται ποτέ όλα μαζί: όταν τα πενήντα κλείνουν, τα άλλα πενήντα σκοπεύουν. Τον λένε Άργο. Τον λένε Πανόπτη — «αυτόν που τα βλέπει όλα».
Η Ήρα έδεσε τη λευκή δαμάλα σε μια ελιά, σε ένα άλσος έξω από τις Μυκήνες, κι έβαλε τον Πανόπτη να καθίσει απέναντι.7
Ένα κορίτσι με σώμα ζώου, δεμένο σε ένα δέντρο,
και απέναντί της εκατό μάτια που δεν σβήνουν ποτέ όλα μαζί.
Στο επόμενο επεισόδιο, κάποιος θα έρθει γι’ αυτήν.
Δεν θα φέρει σπαθί — θα φέρει έναν αυλό. Και θα αποδείξει ότι τα εκατό μάτια έχουν ένα κοινό σημείο: κλείνουν όλα με το ίδιο νανούρισμα.
Επιστροφή στην αρχή ↑Γλωσσικό ταξίδι
Λέξεις που ταξιδεύουν
ΒΟΥΣ
Η δαμάλα του επεισοδίου μας κρύβεται μέχρι σήμερα στο πρωινό σου τραπέζι.
Βούτυρον = βοῦς + τυρός, «το τυρί της αγελάδας» — και από εκεί το αγγλικό butter, το γαλλικό beurre, το γερμανικό Butter. Κι όταν ο Θεόκριτος έγραψε τα βουκολικά του (βουκόλος = αυτός που σαλαγάει τα βόδια), χάρισε στην Ευρώπη τη λέξη bucolic. Όλος ο πλανήτης, κάθε πρωί, αλείφει στο ψωμί του μια ελληνική αγελάδα. [Α΄]
ϜΙΩ → ΙΣΩ → ΙΣΙΣ
Με την αποκατάσταση του χαμένου διγάμματος, στο όνομα της αιγυπτίας θεάς διατηρείται η ανάμνηση της Αργείας Ιούς. Θα τη συναντήσουμε ξανά στο Επεισόδιο 9, όπου ο ίδιος ο Ηρόδοτος θα μας δώσει το μεγάλο κλειδί.
