ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ 6 — ΙΩΝΗ: Η ΠΟΛΗ ΜΕ ΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ ΤΗΣ
Η Μυθολογία δεν είναι Παραμύθια
Κύκλος 1 · Ιώ — το κορίτσι που έγινε χάρτης
Επεισόδιο 6
Ιωνή:
Η πόλη με το πρόσωπό της
Οι άνθρωποι ξεχνούν.
Οι πόλεις κρατούν αποδείξεις — και τις κόβουν σε μέταλλο.
Ο νότιος δρόμος
Η πόλη που σταμάτησε το τρέξιμο
Ο δρόμος από τον Καύκασο προς τον νότο είναι μακρύς ακόμα και για τους χάρτες. Η δαμάλα κατέβηκε βουνά που δεν είχαν δει ποτέ αγελάδα, διέσχισε ποτάμια που θα έπαιρναν ονόματα αιώνες αργότερα, πέρασε τις χώρες που ο Προμηθεύς τής είχε απαριθμήσει σαν κομπολόι — και κάποτε, εκεί που η στεριά στενεύει ανάμεσα στην έρημο και στο κύμα, μύρισε επιτέλους θάλασσα δική της: τη Μεσόγειο. Στην ακτή εκείνη, στο πέρασμα που ενώνει την Ασία με την Αίγυπτο, στεκόταν μια πόλη-σκοπιά με πηγάδια γλυκού νερού.1
Και εδώ η ιστορία μας κάνει κάτι που δεν έχει ξανακάνει: σταματάει να τρέχει. Γιατί σε τούτη την πόλη — μόνη ανάμεσα σε όλους τους σταθμούς του μαρτυρίου της — η παράδοση δεν θυμάται τη δαμάλα να περνά· τη θυμάται να τη δέχονται. Νερό από το πηγάδι, σκιά, ανάπαυση.
Η καλοσύνη είναι το μόνο πράγμα που οι τόποι δεν ξεχνούν ποτέ ότι έδωσαν.
Η μνήμη της πόλης
Γάζα, Ιωνή, Μινώα
Πέρασαν οι αιώνες — γιατί σε αυτό το επεισόδιο θα ταξιδέψουμε και στον χρόνο, όχι μόνο στον χώρο. Η πόλη μεγάλωσε, οχυρώθηκε, έγινε λιμάνι ξακουστό στο σταυροδρόμι τριών ηπείρων. Σήμερα τη λέμε Γάζα, και το όνομά της βαραίνει τις ειδήσεις μας.
Αλλά ο Στέφανος ο Βυζάντιος, ο μεγάλος γεωγράφος-λεξικογράφος που αποδελτίωσε όλη την αρχαία γνώση των τόπων, κατέγραψε στο λήμμα της κάτι που κόβει την ανάσα: η Γάζα, γράφει, «ἐκαλεῖτο καὶ Ἰώνη» — λεγόταν και Ιώνη, από την Ιώ που πέρασε και στάθηκε εκεί.2 Η πόλη φόρεσε το όνομα της περαστικής.
Και δεν είναι όλο: το ίδιο λήμμα σώζει και δεύτερο παλιό της όνομα — Μινώα, από τον Μίνωα της Κρήτης που ήρθε με τα αδέλφια του.3 Δύο ονόματα, δύο νήματα — και τα δύο δεμένα στο δικό μας δέντρο: η γιαγιά Ιώ και ο απόγονός της ο Μίνως, στην ίδια παραλία.
Και θυμήσου τι λέει η ίδια η Γραφή για τους κατοίκους αυτής της ακτής, τους Φιλισταίους: ότι ήρθαν «εκ Καφθόρ» — και Καφθόρ, κατά την επικρατούσα έρευνα, είναι η Κρήτη.4 Η πόλη που δέχτηκε τη γιαγιά ήταν, ή έγινε, πόλη των εγγονών.
«Καλά όλα αυτά», θα πει ο δύσπιστος αναγνώστης μας —
«αλλά λόγια είναι».
Και εδώ η σειρά μας παίζει το δυνατότερο χαρτί της.
Δεν έχουμε μόνο κείμενα
Έχουμε μέταλλο
Στα ρωμαϊκά χρόνια — δύο χιλιάδες χρόνια μετά τη διάβαση της δαμάλας, δηλαδή σε απόσταση από εκείνη όση εμείς από τον Χριστό — το επίσημο νομισματοκοπείο της Γάζας έκοβε νομίσματα. Πάνω τους, δίπλα στους αυτοκράτορες της εποχής, η πόλη διάλεξε να χαράξει την ιδρυτική της μνήμη: την Ιώ.
Σώζονται ώς σήμερα, σε μουσεία και συλλογές, χάλκινα νομίσματα της Γάζας που δείχνουν τη θεά-πόλη να υποδέχεται με το χέρι απλωμένο μια γυναικεία μορφή, και δίπλα, χαραγμένο στο μέταλλο, το όνομα: ΙΩ.5
Δημόσιο έγγραφο
Η πόλη δηλώνει ποια είναι
Σκέψου τι σημαίνει αυτό. Ένα νόμισμα δεν είναι ποίημα· είναι δημόσιο έγγραφο. Περνά από χέρι σε χέρι, πληρώνει ψωμί και ναύλα, φέρει την επίσημη ταυτότητα μιας πόλης.
Και η Γάζα, όταν ήρθε η ώρα να δηλώσει στην οικουμένη ποια είναι, έδειξε το κορίτσι από το Άργος. Δεν το επιβάλαμε εμείς οι Έλληνες — το έκοψαν οι ίδιοι, στον δικό τους τόπο, με το δικό τους χέρι.
Η τίμια υποσημείωση
Τι αποδεικνύει το νόμισμα
Η μέθοδός μας απαιτεί την τίμια υποσημείωση, και τη γράφουμε καθαρά: το νόμισμα δεν αποδεικνύει ότι μια μεταμορφωμένη κόρη πέρασε από εκεί — αποδεικνύει κάτι εξίσου πολύτιμο και απολύτως χειροπιαστό: ότι επί χιλιετίες, οι ίδιοι οι κάτοικοι της ακτής εκείνης θεωρούσαν την Ιώ κομμάτι της ταυτότητάς τους.
Η μνήμη είναι ιστορικό γεγονός —
από τα σκληρότερα που υπάρχουν.
Η δαμάλα, βέβαια, δεν ήξερε τίποτα από νομίσματα. Ξεκουράστηκε, ήπιε, και ο οίστρος —διακριτικός για πρώτη φορά, σχεδόν ντροπιασμένος— τη σήκωσε απαλά. Μπροστά της απλωνόταν πια ο τελευταίος δρόμος: η λωρίδα της άμμου που οδηγεί εκεί όπου ένα μεγάλο ποτάμι σμίγει με τη θάλασσα σε εφτά αγκαλιές.
Το Δέλτα. Ο προορισμός. Το τέλος του μαστιγίου — και η αρχή των πάντων.
Η γλώσσα θυμάται
Λέξεις που ταξιδεύουν
Νόμισμα → Numismatic
Η διεθνής επιστήμη που μελετά τα νομίσματα λέγεται numismatics — από το ελληνικό νόμισμα. Και το νόμισμα, μας εξηγεί ο ίδιος ο Αριστοτέλης, βγαίνει από τον νόμο: «τὸ νόμισμα... ὅτι οὐ φύσει ἀλλὰ νόμῳ ἐστί» — το χρήμα δεν υπάρχει από τη φύση αλλά από κοινή συμφωνία των ανθρώπων.
Κάθε οικονομολόγος του πλανήτη που λέει «fiat money» επαναλαμβάνει, χωρίς να το ξέρει, τα Ηθικά Νικομάχεια. [Α΄ — Αριστ. Ηθ. Νικ. 1133a]
Gauze ← Γάζα;
Η αραχνοΰφαντη γάζα του φαρμακείου (αγγλικά gauze, γαλλικά gaze) ετυμολογείται παραδοσιακά από την πόλη Γάζα, ξακουστή για τα λεπτά της υφάσματα — όπως το damask από τη Δαμασκό και το muslin από τη Μοσούλη.
Οι ετυμολόγοι κρατούν και δεύτερη υποψηφιότητα (αραβική ρίζα)· καταγράφουμε τίμια και τις δύο στήλες. Αν ισχύει η πρώτη, τότε κάθε τραυματιοφορέας του κόσμου επιδένει πληγές με το όνομα της πόλης της Ιούς. [Β΄ — δηλωμένο]
Η ιστορία συνεχίζεται…
Μπροστά στην Ιώ απλώνεται τώρα το Δέλτα — το τέλος του μαστιγίου και η αρχή των πάντων.
Επιστροφή στην αρχή ↑